ગુજરાતી વિચાર વિસ્તાર

ધોરણ 10 માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ વિચાર વિસ્તાર 

ન્યાય નીતિ સહુ ગરીબને, મોટાંને સહુ માફ; 
વાઘે માર્યું માનવી. એમાં શો ઇન્સાફ !

        અહીં કવિ કહે છે કે કાયદા, નીતિમત્તા અને ન્યાયના તમામ નિયમો માત્ર ગરીબ અને નિર્બળ લોકો માટે જ અમલમાં મુકાય છે. જો કોઈ ગરીબ માણસ નાની સરખી ભૂલ કરે તો પણ તેને સજા થાય છે. પરંતુ જે શક્તિશાળી, પૈસાદાર કે પહોંચવાળા ‘મોટા’ લોકો છે, તે ગમે તેટલો મોટો અપરાધ કરે તો પણ સમાજ કે વ્યવસ્થા તેમને સહેલાઈથી માફ કરી દે છે અથવા તેઓ સજામાંથી છટકી જાય છે દાખલા તરીકે, જો વાઘ કોઈ માણસનો શિકાર કરે, તો કોઈ વાઘને પકડીને ઇન્સાફ કે સજા કરવા જતું નથી. વાઘ શક્તિશાળી છે એટલે એના જુલ્મને સહજ માની લેવામાં આવે છે. બરાબર તેવી જ રીતે સમાજમાં સત્તાધીશ કે સબળ વ્યક્તિ ગરીબ કે દબાયેલા માણસ પર ગમે તેટલો અત્યાચાર ગુજારે, છતાં તેની સામે કોઈ પગલાં લેવાતા નથી.

       આ પંક્તિઓ આપણને સમજાવે છે કે સાચો ન્યાય એ જ કહેવાય જે અમીર-ગરીબ કે નાના-મોટાના ભેદભાવ વગર દરેક માટે સમાન હોય. જ્યાં સુધી સમાજમાંથી આ બેવડી નીતિ દૂર નહીં થાય, ત્યાં સુધી ગરીબોને સાચો ઇન્સાફ મળી શકશે નહીં.

        કાયદો અને ન્યાય સર્વપરી હોવા જોઈએ. શક્તિશાળીને છૂટ અને નિર્બળને સજા આપતી વ્યવસ્થા ન્યાયી નહીં પણ અત્યાચારી કહેવાય.

ગઈ સંપત ફરી સાંપડે, ગયાં વળે છે વહાણ; 
ગત અવસર આવે નહિ, ગયા ન આવે પ્રાણ.

દુઃખીના દુઃખની વાતો, સુખી ના સમજી શકે, 
સુખી જો સમજે પૂરું, દુઃખ ના વિશ્વમાં ટકે.

આવ નહીં, આદર નહીં, નહીં નયનોમાં નેહ, 
તે ઘર કદી ન જઈએ, કંચન વરસે મેહ,

               આ પંક્તિઓમાં કવિએ સ્વમાન, અતિથિસત્કાર અને સ્નેહનું મહત્વ દર્શાવ્યું છે. કવિ કહે છે કે જે ઘરમાં આપણું સ્વાગત ન થાય, આપણને સન્માન કે આદર ન મળે અને જેના લોકોની આંખોમાં આપણા માટે પ્રેમ કે લાગણી ન હોય, તેવા ઘરમાં ગમે તેટલી સમૃદ્ધિ હોય કે ત્યાં સોનાનો વરસાદ થતો હોય, તો પણ ક્યારેય જવું જોઈએ નહીં.

            માણસ માટે ભૌતિક સુખ-સાહબી કે ધન-દોલત કરતાં 'આત્મસન્માન' અને 'સાચો પ્રેમ' ઘણો વધારે કિંમતી છે. જ્યારે આપણે કોઈના ઘરે જઈએ ત્યારે સામો માણસ આપણને કેવો પ્રતિભાવ આપે છે તે અગત્યનું છે. કદાચ કોઈ ગરીબ વ્યક્તિના ઘરે જઈએ અને ત્યાં ખાવા માટે સાદો રોટલો મળે, પણ જો એ પ્રેમ અને આદરપૂર્વક પીરસવામાં આવ્યો હોય તો તે અમૃત સમાન બની જાય છે. એનાથી વિપરીત, કોઈ અતિ શ્રીમંત વ્યક્તિના ઘરે જઈએ અને ત્યાં જાતજાતના ભોજન મળે, પણ જો આપણું અપમાન થતું હોય કે આપણી હાજરી તેમને બોજરૂપ લાગતી હોય, તો એવા ઘરના વૈભવનો કોઈ અર્થ નથી.
​સંબંધોનું સાચું સરનામું ધન-દોલત નથી, પણ પરસ્પરનો સ્નેહ અને આદર છે. કવિ કહે છે કે કદાચ ત્યાં "કંચન વરસે મેહ" એટલે કે સોનાનો વરસાદ થતો હોય (અત્યંત સમૃદ્ધિ હોય) તો પણ જ્યાં આત્મસન્માન ન જળવાતું હોય ત્યાં જઈને આપણું સ્વાભિમાન ગુમાવવું ન જોઈએ.

સોબત કરતાં શ્વાનની બે બાજુનું દુ:ખ; 
ખીજ્યું કરડે પીંડીએ, રીઝ્યું યાટે મુખ.